Stanowisko ekspertów 8. Europejskiej Konferencji na temat FASD (EUFASD8) w sprawie zapobiegania szkodom wywołanym przez alkohol przed poczęciem i w okresie prenatalnym, wczesnej identyfikacji Spektrum Płodowych Zaburzeń Alkoholowych (FASD) oraz wzmocnienia wsparcia w Europie

Amiens, Francja 13–16 września 2026 r
Uczestnicy Konferencji EUFASD -naukowcy, klinicyści, eksperci w dziedzinie edukacji i opieki społecznej oraz przedstawiciele organizacji zrzeszających rodziców i opiekunów z całej Unii Europejskiej, przedstawiają poniższe wnioski eksperckie dotyczące zaburzeń spowodowanych ekspozycją na alkohol przed poczęciem i w okresie prenatalnym (FASD), opierając się na międzynarodowych dowodach naukowych i doświadczeniu klinicznym.
1. Ekspozycja na alkohol przed poczęciem oraz w okresie prenatalnym jest jedną z najczęstszych przyczyn zaburzeń neurorozwojowych, którym można w pełni zapobiec, a także istotnym czynnikiem ryzyka dla trwałego pogorszenia zdrowia fizycznego i psychicznego. Według międzynarodowych badań epidemiologicznych i metaanaliz, częstość występowania FASD w ogólnej populacji dzieci i dorosłych w Europie szacuje się na około 2–5% (szersze szacunki międzynarodowe są jeszcze wyższe i wynoszą około 5–8%). Zakres ten uznaje się za ostrożny, ponieważ czułość diagnostyczna pozostaje ograniczona, szkolenie specjalistów jest niewystarczające, a praktyka diagnostyczna wykazuje duże zróżnicowanie w poszczególnych krajach. W rezultacie znaczna część pacjentów z FASD pozostaje niewykryta lub diagnozuje się u nich inne schorzenia rozwojowe, behawioralne, psychiczne bądź fizyczne.
2. Najnowsze osiągnięcia w badaniach biomedycznych i epigenetycznych wykazują, że ekspozycja na alkohol przed zajściem w ciążę może wpływać zarówno na żeńskie, jak i męskie komórki rozrodcze. Badania wskazują, że alkohol może indukować zmiany epigenetyczne w oocytach i plemnikach, co może rzutować na wczesny rozwój embrionalny. Okres wokół zapłodnienia oraz wczesny rozwój przedimplantacyjny wiążą się z intensywnym przeprogramowaniem epigenetycznym, co czyni ten etap rozwoju szczególnie wrażliwym na czynniki środowiskowe, w tym alkohol. Po implantacji alkohol przenika przez łożysko (które nie pełni funkcji filtra) do krążenia płodowego i bezpośrednio wpływa na rozwijający się płód. Badania pokazują ponadto, że prenatalna ekspozycja na alkohol może wywołać długotrwałe zmiany epigenetyczne wpływające na ekspresję genów i funkcjonowanie układów biologicznych w ciągu całego życia. Zmiany te są powiązane nie tylko z zaburzeniami neurorozwojowymi, ale także ze zwiększonym ryzykiem przewlekłych chorób niezakaźnych w późniejszym życiu, w tym zaburzeń metabolicznych, chorób układu krążenia i niektórych nowotworów.
3. Badania naukowe dowodzą, że osoby z FASD doświadczają znacznie wyższego odsetka schorzeń fizycznych i psychicznych, zaburzeń neurorozwojowych, sensorycznych, snu, motoryki, wzrostu oraz rozwoju narządów niż ogół populacji. Prenatalna ekspozycja na alkohol wiąże się z podwyższonym ryzykiem problemów zdrowotnych w obrębie niemal każdego układu narządów, w tym z uszkodzeniem słuchu i wzroku oraz zaburzeniami układu krążenia, wątroby, nerek, układu odpornościowego, endokrynnego i nerwowego. Dowody te potwierdzają, że FASD jest złożonym, ogólnoustrojowym zaburzeniem rozwojowym powiązanym z istotnie większym obciążeniem problemami zdrowotnymi, niż obserwuje się to w populacji ogólnej.
4. Prenatalna ekspozycja na alkohol najczęściej objawia się długotrwałym upośledzeniem rozwoju ośrodkowego układu nerwowego i funkcjonowania adaptacyjnego. Ponieważ rozwijający się ośrodkowy układ nerwowy jest szczególnie podatny na działanie alkoholu, dotknięty może zostać szeroki wachlarz obszarów: neuropoznawczych, behawioralnych, regulacji emocjonalnej, przetwarzania sensorycznego, uczenia się, społeczno-poznawczych oraz funkcjonowania adaptacyjnego. Charakter i nasilenie tych upośledzeń różnią się znacznie u poszczególnych osób – od łagodnych trudności funkcjonalnych po znaczne ograniczenia w codziennym życiu. W większości przypadków trudności te utrzymują się przez całe życie i istotnie wpływają na edukację, zatrudnienie, niezależność, integrację społeczną oraz jakość życia.
5. Badania wskazują, że nierozpoznane lub późno zdiagnozowane FASD wiąże się ze znacznie podwyższonym ryzykiem wystąpienia niekorzystnych wtórnych skutków życiowych. Należą do nich: wyższa zapadalność na zaburzenia psychiczne, uzależnienia, doświadczanie przemocy (wiktymizacja), tendencje samobójcze, niepowodzenia szkolne, wykluczenie społeczne, trudności w znalezieniu zatrudnienia i samodzielnym życiu, większe prawdopodobieństwo wejścia w konflikt z prawem oraz zwiększone zapotrzebowanie na usługi opieki społecznej i zdrowotnej przez całe życie. Dowody pokazują, że ryzyko wystąpienia wielu z tych skutków można znacznie zmniejszyć dzięki wczesnej identyfikacji, odpowiedniemu wsparciu, stabilnemu środowisku społecznemu oraz stałej pomocy międzysektorowej.
6. Badania przeprowadzone w Finlandii i Szwecji wykazały, że średni roczny koszt przypadający na jedno dziecko z FASD wynosi około 70 000 euro (dodatkowo, ponad koszty utrzymania zdrowego dziecka). Analizy te pokazują również, że koszty te rosną wraz z wiekiem danej osoby, zwłaszcza gdy zaburzenie pozostaje nierozpoznane lub gdy specjalistyczne wsparcie zostaje wprowadzone zbyt późno. Zidentyfikowano określone wzorce i czynniki ryzyka wystąpienia wtórnych skutków powiązanych z FASD; rozpoznanie ich na wczesnym etapie pozwala na zastosowanie ukierunkowanych działań profilaktycznych i wspierających. Może to zmniejszyć ryzyko wtórnych dysfunkcji, poprawić jakość życia i jednocześnie ograniczyć długoterminowe obciążenie ekonomiczne systemów opieki zdrowotnej, edukacji, ochrony społecznej i wymiaru sprawiedliwości.
7. Międzynarodowe dane ankietowe i przeglądy systematyczne wskazują, że około 20–30% kobiet w Europie deklaruje spożywanie alkoholu w czasie ciąży, a w niektórych krajach wskaźnik ten jest jeszcze wyższy. Badania pokazują również, że znaczna część kobiet nie zdaje sobie sprawy z potencjalnego wpływu alkoholu na rozwijający się organizm lub uważa, że małe ilości alkoholu nie są szkodliwe. Stoi to w sprzeczności z międzynarodowym konsensusem naukowym, który potwierdza, że nie ustalono bezpiecznej dawki spożycia alkoholu w ciąży, i podkreśla znaczenie spójnej, opartej na dowodach informacji jako jednego z głównych narzędzi skutecznej profilaktyki. Biorąc pod uwagę, że około 36% ciąż w Europie to ciąże nieplanowane, a wiele kobiet nie wie o swojej ciąży w pierwszych jej tygodniach, komunikacja w zakresie zdrowia publicznego powinna obejmować nie tylko ryzyko związane z prenatalną ekspozycją na alkohol, ale także jasną informację o znaczeniu wczesnego wykrywania ciąży. W sytuacji, gdy zajście w ciążę jest możliwe, jak najwcześniejsze jej potwierdzenie i powstrzymanie się od spożywania alkoholu do czasu potwierdzenia lub wykluczenia ciąży może pomóc uniknąć ekspozycji na alkohol w tak wrażliwych fazach wczesnego rozwoju. Co więcej, należy zwalczyć błędne przekonanie – utrwalane niekiedy nawet przez personelu medycznego – że spożywanie alkoholu w trzecim trymestrze ciąży nie jest już szkodliwe. W trzecim trymestrze tworzą się i doskonalą sieci neuronowe kluczowe dla wyższych funkcji poznawczych. Ekspozycja na teratogen, jakim jest alkohol, może w tym okresie skutkować rzadszym usieciowieniem neuronów i ograniczonym formowaniem synaps, co wykazano za pomocą nowoczesnych technik neuroobrazowania, takich jak obrazowanie tensora dyfuzji (DTI). Zmiany te znajdują odzwierciedlenie w charakterystycznych dysfunkcjach obserwowanych u pacjentów z FASD.
8. Pomimo istnienia tych dowodów naukowych, praktyka w zakresie profilaktyki FASD i wczesnego wsparcia pozostaje nierównomierna w poszczególnych państwach członkowskich UE. Występują znaczne różnice w stopniu, w jakim zapewnia się obowiązkowe, systematyczne informowanie o ryzyku spożywania alkoholu przed ciążą i w jej trakcie, w treści szkoleń zawodowych oraz w integracji problematyki FASD z krajowymi strategiami polityki zdrowotnej, edukacyjnej i społecznej. W wielu krajach UE wczesna identyfikacja FASD nie jest konsekwentnie włączana do podstawowej opieki zdrowotnej, a usługi wsparcia są często wprowadzane zbyt późno.
9. W ocenie ekspertów skuteczna profilaktyka i wsparcie w zakresie FASD wymagają skoordynowanego, interdyscyplinarnego podejścia, obejmującego zdrowie publiczne, położnictwo i ginekologię, pediatrię, psychiatrię, psychologię, edukację, pomoc społeczną oraz system prawny. Izolowane, nieskoordynowane działania, wdrażane bez wspólnych wytycznych i współpracy międzysektorowej, są niewystarczające do osiągnięcia trwałych efektów dla dzieci, dorosłych oraz ich rodzin.
10. Z prawnego i etycznego punktu widzenia profilaktyka FASD i wczesne wsparcie są ściśle powiązane z podstawowymi prawami człowieka. Obejmuje to prawo dziecka do zdrowego rozwoju, wczesnej identyfikacji zaburzeń i odpowiedniego wsparcia, a także prawo kobiet i rodziców do otrzymywania jasnych, spójnych i opartych na naukowych podstawach informacji o konsekwencjach spożywania alkoholu w okresie przedkoncepcyjnym i prenatalnym. Systematyczne, niestygmatyzujące dostarczanie informacji jest warunkiem koniecznym do podejmowania świadomych decyzji i skutecznej profilaktyki.

Wnioski :
W świetle dowodów naukowych i wniosków eksperckich podsumowanych w niniejszym oświadczeniu, uczestnicy Europejskiej Konferencji na temat FASD (EUFASD Alliance) zgadzają się, że zapobieganie szkodom wywołanym przez alkohol przed poczęciem i w okresie prenatalnym, terminowa identyfikacja FASD oraz dostępność odpowiednich interwencji i wsparcia na wszystkich etapach życia muszą stać się priorytetowym kierunkiem polityki zdrowotnej i społecznej w Europie. Wymaga to systemowych decyzji opartych na dowodach, usprawnienia koordynacji międzysektorowej, konsekwentnego włączania aktualnej wiedzy naukowej do polityki i praktyki oraz wzmocnienia świadomości zarówno opinii publicznej, jak i specjalistów.
Uczestnicy konferencji podkreślają ponadto, że każda osoba ma prawo do rzetelnej, opartej na faktach informacji o ryzyku związanym z prenatalną ekspozycją na alkohol, a państwa i instytucje publiczne ponoszą odpowiedzialność za zapewnienie, aby informacje takie były dostępne, jasne i systematycznie przekazywane. Tylko świadomy wybór społeczeństwa może stanowić podstawę skutecznej profilaktyki.
Stanowisko przedstawione w tym dokumencie stanowi fundament dla dalszych inicjatyw EUFASD Alliance na poziomie Unii Europejskiej, w tym odrębnego „Apelu EUFASD Alliance do Komisji Europejskiej” oraz przekazania informacji Parlamentowi Europejskiemu i innym instytucjom UE, jak również instytucjom krajowym. Celem tych inicjatyw jest rozpoczęcie ustrukturyzowanego dialogu i promowanie skoordynowanych, opartych na dowodach rozwiązań, które wzmocnią zapobieganie szkodom wywołanym przez alkohol przed poczęciem i w okresie prenatalnym, terminową identyfikację FASD oraz dostęp do wysokiej jakości wsparcia dla wszystkich osób z FASD w Unii Europejskiej.
Poparte i podpisane przez: Zarząd EUFASD Alliance; ekspertów ds. FASD; oraz organizacje członkowskie EUFASD Alliance.